नीरा नदीतील मोठ्या प्रमाणात माशांच्या मृत्यूमागे औद्योगिक सांडपाण्याचा संशय; ग्रामस्थ MPCB च्या निष्क्रियतेला दोष देतात

पुणे : गेल्या दोन दिवसांपासून नीरा नदीत मोठ्या प्रमाणात मृत मासे आढळून आल्याने बारामती तालुक्यातील ग्रामस्थांमध्ये चिंतेचे वातावरण पसरले आहे. प्राथमिक निष्कर्ष औद्योगिक प्रदूषणाकडे निर्देश करत आहेत, ग्रामस्थांनी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळावर (MPCB) वारंवार चेतावणी देऊनही कारवाई करण्यात अपयशी ठरल्याचा आरोप केला आहे.एमपीसीबीच्या बारामती कार्यालयातील एका पथकाने आठवड्याच्या शेवटी प्रभावित भागात सर्वेक्षण केले आणि विश्लेषणासाठी पाण्याचे नमुने गोळा केले.बारामती येथील उपप्रादेशिक एमपीसीबी कार्यालयाचे प्रमुख कार्तिकेय लंगोटे म्हणाले की, प्रक्रिया न केलेले औद्योगिक सांडपाणी नदीत सोडण्याचे प्रारंभिक संकेत सूचित करतात. “कोर्हाळे खुर्द गावातील अनेक ठिकाणांहून नमुने गोळा करण्यात आले आहेत. प्रथमदर्शनी, माशांच्या मृत्यूचा संबंध औद्योगिक विसर्जनाशी संबंधित असल्याचे दिसते. येत्या काही दिवसांत चाचणी अहवाल आल्यानंतर प्रदूषणाचा नेमका स्रोत आणि पातळी याची पुष्टी केली जाईल,” लंगोटे यांनी TOI ला सांगितले.या घटनेमुळे नीरा नदीवर सिंचन आणि दैनंदिन वापरासाठी अवलंबून असलेल्या गावकऱ्यांकडून तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. जवळपास 20 गावांतील रहिवाशांनी सांगितले की, हा ताजा भाग प्रदूषणाच्या वारंवार होणाऱ्या नमुन्याचा एक भाग आहे ज्यामुळे वर्षानुवर्षे नदीचा सतत ऱ्हास होत आहे.स्थानिक कार्यकर्ते युवराज खोमणे म्हणाले, “ही एकच घटना नाही. अनेक वर्षांच्या निष्काळजीपणाचा हा परिणाम आहे,” असे सांगत स्थानिक कार्यकर्ते युवराज खोमणे पुढे म्हणाले, “MPCB फक्त नोटिसा बजावते. प्रत्यक्ष अंमलबजावणी नाही, प्रदूषण करणाऱ्यांमध्ये भीती नाही. या नदीचे संरक्षण करण्यात ते पूर्णपणे अपयशी ठरले आहेत.”प्रदूषित पाण्याच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळे शेतीच्या उत्पादकतेवर गंभीर परिणाम होत असल्याचा शेतकऱ्यांचा आरोप आहे. “आम्ही १५ वर्षांपूर्वी या नदीचे पाणी प्यायचो. आज आमची गुरेही ते पिऊ शकत नाहीत,” असे नदीकाठच्या गावातील एका शेतकऱ्याने सांगितले. “केमिकलयुक्त पाण्यामुळे आमची जमीन नापीक होत आहे. या नुकसानीची जबाबदारी कोण घेणार?”प्रक्रिया न केलेला कचरा नदीत सोडल्याबद्दल गावकऱ्यांनी शेजारील सातारा जिल्ह्यातील काही साखर कारखाने आणि औद्योगिक घटकांना जबाबदार धरले आहे. वारंवार तक्रारी करूनही अधिकाऱ्यांनी उल्लंघन करणाऱ्यांवर कडक कारवाई केली नसल्याचा आरोप त्यांनी केला.“एमपीसीबीने मोठा दंड ठोठावला असता किंवा कारखाना व्यवस्थापनांवर फौजदारी गुन्हे दाखल केले असते तर परिस्थिती या पातळीवर पोहोचली नसती,” खोमणे म्हणाले. “त्याऐवजी, ते नोटीस पाठवत राहतात, ज्यामुळे जमिनीवर काहीही फरक पडत नाही.”पर्यावरण तज्ज्ञांनी असा इशारा दिला की अशा प्रदूषणाच्या घटनांमुळे केवळ जलचरांनाच नव्हे तर मानवी आरोग्यासाठी आणि व्यापक परिसंस्थेलाही गंभीर धोका निर्माण होतो. औद्योगिक सांडपाण्यामध्ये विषारी पदार्थ असतात जसे की पारा, शिसे आणि कॅडमियम यांसारखे जड धातू, तसेच अमोनिया, नायट्रेट्स आणि फॉस्फेट्स. ही रसायने पाण्यातील ऑक्सिजनची पातळी कमी करतात, ज्यामुळे माशांचा मृत्यू होतो, तसेच सिंचनासाठी वापरताना माती आणि भूजल देखील दूषित होते. दीर्घकालीन प्रदर्शनामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होऊ शकते, पीक उत्पादन कमी होऊ शकते आणि मानव आणि पशुधनासाठी आरोग्य धोक्यात येऊ शकते, असे ते म्हणाले.“नदी परिसंस्थेवर गंभीर ताण आहे,” असे एका पर्यावरण संशोधकाने नाव न सांगण्यास प्राधान्य दिले. “औद्योगिक डिस्चार्ज अनियंत्रित राहिल्यास, नुकसान अनेक भागांमध्ये अपरिवर्तनीय होऊ शकते.”नीरा नदीतील प्रदूषणाचा मुद्दा यापूर्वीही उपस्थित झाला आहे. दिवंगत उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी पाहणी केली होती आणि पाण्याची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी दीर्घकालीन उपाययोजना राबविण्याचे निर्देश अधिकाऱ्यांना दिले होते. मात्र, जमिनीवर फारसा बदल झाल्याचे ग्रामस्थांनी सांगितले.“काय गरज आहे कठोर कारवाईची. बेकायदेशीर डिस्चार्ज पॉईंट्स बंद करा, पाईपलाईन उखडून टाका आणि पुन्हा गुन्हेगारांना दंड करा,” असे आणखी एक रहिवासी म्हणाला. जोपर्यंत असे होत नाही, तोपर्यंत या घटना सुरूच राहतील.एमपीसीबीच्या पुणे कार्यालयातील अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, सातारा जिल्ह्यातील अधिकाऱ्यांना प्रदूषणाचे स्रोत ओळखण्यासाठी आणि कारवाई सुरू करण्यासाठी सतर्क करण्यात आले आहे.नीरा नदी भोर तालुक्यातील पश्चिम घाटात उगम पावते आणि पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर आणि बारामती तालुक्यातून वाहते. ती शेवटी सोलापूर जिल्ह्यातील अकलूजजवळील नीरानरसिंगपूर येथे भीमरीवेर्बासिनला मिळते. ही पुणे, सातारा आणि सोलापूर जिल्ह्यांतील प्रमुख नद्यांपैकी एक आहे.बारामती तालुक्यातील मुरूम, लिंबूत, होले, कोर्हाळे खुर्द आणि सांगवी या गावातील शेतकरी ताज्या संकटात सापडले आहेत. त्यांनी दावा केला की ते पाणी घरगुती कारणासाठी वापरण्यास असमर्थ आहेत आणि त्यांच्या शेतीवर वाईट परिणाम झाला आहे.कोरहाळे खुर्द गावच्या सरपंच गोरक्ष खोमणे यांनी TOI ला सांगितले, “MPCB ने आमच्या समस्या दूर करण्यासाठी काहीही केले नाही. ते फक्त नमुने गोळा करतात आणि औद्योगिक प्लांटना नोटिसा पाठवतात. पण शेकडो गावकऱ्यांच्या आरोग्याचे काय? एक मजबूत संदेश देण्यासाठी ते काही औद्योगिक प्लांट्स का सील करू शकत नाहीत? आमचे आरोग्य दिवसेंदिवस धोक्यात आले आहे आणि वर्षानुवर्षे वाईट गोष्टी होत आहेत.”